Łyżka dziegciu w stogu siana

Z Wielką Orkiestrą Świątecznej Pomocy jest jak z Kevinem samym w domu – Święta bez niej nie miałyby sensu. Orkiestra gra od kiedy pamiętam, z nią się wychowałem i naprawdę nie wiem, czy jestem sobie w stanie wyobrazić atmosferę świąt bez WOŚP. A przecież nie o atmosferę tu chodzi, ale o Dzieło - chyba można już użyć takiego określenia, bo przedsięwzięcie Owsiaka nie ma sobie równych w Europie, a może i na świecie. Mimo to, im dłużej gra Orkiestra, tym mniej we mnie entuzjazmu, gdy widzę na początku stycznia czerwone serduszka na piersiach Polaków. Dlaczego?

To nieładnie szukać dziury w całym, z Orkiestry trzeba się cieszyć a nie narzekać – obruszy się niejeden. Zgoda, ja też się cieszę, nie wiem wręcz, czy nie jest to jedno z najpiękniejszych zjawisk polskiej transformacji. Ale widzę małą łyżkę dziegciu w beczce Owsiakowego miodu, i nie jest to bynajmniej wina samego Jurka, ale raczej pewien efekt uboczny jego działalności. Gdzie ta łyżka? Najkrócej rzecz biorąc, kryje się ona w literze „Ś” ze skrótu WOŚP, czyli w słowie „Świąteczny”. Otóż mam takie przeczucie, w którym utwierdzam się, gdy widzę wyniki różnych badań dotyczących filantropii, wolontariatu i zaangażowania społecznego, że Orkiestra nie tylko uczy Polaków pomagać – za co jej chwała – ale przyzwyczaja ich też do tego, że pomaganie jest jak święto. Raz do roku, z wielką pompą, przy akompaniamencie muzyki, fajerwerków i najlepiej w świetle kamer, odfajkowujemy nasz święty (a raczej: świąteczny) obowiązek. Hop – kasa wpada do puszki, dostajemy serduszko, pomogliśmy.
Jesteśmy oczyszczeni.

Ale co jest dalej? Czy ten niewątpliwy akt dobra, którym jest każda złotówka przekazana na Orkiestrę, uwrażliwia nas na cudze nieszczęście, na niesprawiedliwość, na problemy innych? Czy zastanawiamy się, komu jeszcze trzeba by pomóc, nie czekając na kolejną „wielką okazję”? Jeśli tak, to świetnie, ale ja mam przeczucie, że łatwiej o efekt odwrotny: raz pomogliśmy, więc już nie musimy się martwić. Raz do roku możemy nabrać powietrza, „wyjść na spacer” poza prywatność, o którą należy dbać przede wszystkim – a potem wracamy tam, gdzie byliśmy, i w oglądzie świata nic się dla nas nie zmienia.

W Orkiestrze martwi mnie też to, że przy całej swojej szlachetności, nie daje nam jednej niezwykle ważnej rzeczy: kontaktu z człowiekiem, któremu pomagamy. Oczywiście, byłoby to niemożliwe przy takiej skali akcji i przy tak drobnych datkach, zresztą po co ciężko chorym dzieciom ci wszyscy „pomocnicy”? Oni potrzebują sprzętów, które pozwolą im się wyleczyć, a żeby je kupić, potrzebne są nasze pieniądze, a nie my. Ale tu znów negatywną czkawką odbija się „monopol” Orkiestry na polskim „rynku” pomagania innym. No bo skoro ten raz w roku, kiedy pomagamy, robimy to przy pomocy ogromnej protezy, niemalże w gumowych rękawiczkach, to co będzie, gdy trzeba będzie wyciągnąć rękę do realnego człowieka w potrzebie, a nie tylko do skarbonki? I w dodatku – nie daj Boże – się przy tym ubrudzić i zmęczyć? Czy pomyślimy wtedy: no tak, przecież dałem w tym roku na Orkiestrę, wiem jakie to ważne, muszę mu pomóc?

Badania dotyczące zaangażowania Polaków, o których mówiłem, prowadzi co roku np. Stowarzyszenie Klon/Jawor. Z najnowszych badań wynika, że choć ponad połowa Polaków deklaruje, iż wspiera materialnie różnego rodzaju akcje społeczne, to niestety większość z nas czyni to tylko raz do roku – właśnie podczas WOŚP. Jak piszą autorzy raportu: Masowy udział Polaków w finale Orkiestry jest bardzo krzepiący, jednak jednorazowość tego zaangażowania odsłania specyfikę polskiej filantropii: bardziej „akcyjnej” niż konsekwentnej i systematycznej.

Pytanie tylko, czy to źle? Przypomina mi się słynny fragment z dziennika Witolda Gombrowicza: autor leżąc na plaży dostrzega żuczki, które wiatr poprzewracał na grzbiety; zaczyna je ustawiać z powrotem na nogi, ale w pewnym momencie z przerażeniem uświadamia sobie, że żuczków są tysiące i że kiedyś natrafi na tego pierwszego, którego już nie uratuje i zostawi na pastwę losu. Ilość! Ilość! Musiałem abdykować ze sprawiedliwości, z moralności, z ludzkości – gdyż nie mogłem sprostać ilości. Może zatem, dając na Orkiestrę, wyciągamy lekcję z historii o żuczkach: lepiej pomóc raz, a porządnie i przy pomocy pewnej firmy, niż na co dzień zaprzątać sobie głowę nierozwiązywalnymi problemami świata?

Choć moje wątpliwości mogą wyglądać jak szukanie dziury w całym, jeszcze raz podkreślę: naprawdę cenię WOŚP i na pewno za żadne z wymienionych przeze mnie zjawisk, jeśli występują, nie obwiniałbym samego Jurka Owsiaka i jego ekipy. Mam tylko takie nieśmiałe marzenie, żeby Orkiestra, zamiast znieczulać, wzbudzała w nas apetyt na więcej. Skoro raz komuś pomogliśmy i okazało się to takie proste, możemy pomóc drugi raz, ale nie dokładnie za rok, tylko dokładnie wtedy, kiedy będzie trzeba. Tu nie wyręczy nas żadna Orkiestra, ale możemy przecież na co dzień zastanawiać się i rozglądać; być może dookoła są ludzie, którzy potrzebują pomocy – naszej lub instytucjonalnej - ale nikt o nich nie pamięta i żadna telewizja nigdy do nich nie przyjedzie. Ta pomoc może być mało spektakularna, być może nawet nie uratujemy nikomu życia - ale te codzienne gesty pomocy, solidarności, czy zwykłej życzliwości i empatii znaczą bardzo dużo, choć nie da się ich przeliczyć na złotówki.

Jan Mencwel