Niecierpliwość

Misza Tomaszewski

Będąc jeszcze, jak Pan Bóg przykazał, redaktorem naczelnym „Znaku”, nie zaś ministrem sprawiedliwości, w swojej pamiętnej książce Kościół w czasach wolności napisał Jarosław Gowin:

Przypuszczać można, że omawiana tu formacja [„katolicy protestu”] nie odegra poważniejszej roli w kształtowaniu przyszłego oblicza polskiego katolicyzmu. Poddani gwałtownej, nierzadko niesprawiedliwej krytyce ze strony środowisk nastawionych tradycyjnie czy integrystycznych, „katoliccy dysydenci” odsuwać się będą na obrzeża Kościoła bądź wręcz porzucać jego mury, zbliżając się do jakiejś formy „chrześcijaństwa bezwyznaniowego”. Taka będzie, dramatycznie wysoka, cena płacona za niecierpliwość.

Przy całej mojej niechęci do kolejnych prób katalogowania polskich katolików, myślę, że warto mieć te słowa w pamięci.

***
Jako jeden z inicjatorów listu skierowanego do ks. Pawła Naumowicza w sprawie dyscyplinarnego ograniczenia aktywności medialnej ks. Adama Bonieckiego, miałem okazję uczestniczyć w spotkaniu z Ojcem Prowincjałem. Pierwszy obrazek: postawa ks. Naumowicza, dobrze komponująca się ze zdaniem, którym zakończył on swoją odpowiedź na nasz list: „zapewniam o modlitwie i proszę o modlitwę”. Można traktować te słowa jako płaską jak stół kościelną nowomowę (znaczącą w przybliżeniu: „Nie wtykajcie nosa w nie swoje sprawy”), ale można też dostrzegać w nich wyraz czegoś głębszego i jak najbardziej prawdziwego: rzeczywistej troski o Kościół, rzeczywistego brzemienia odpowiedzialności za podjętą decyzję i jej konsekwencje, zarówno dające, jak i niedające się przewidzieć. Drugi obrazek: okładka książki, którą czytał ks. Boniecki, gdy tego samego dnia spotkaliśmy go w przedpokoju domu prowincjalnego. O ile dobrze pamiętam – nie znam języka francuskiego – widniał na niej tytuł Le problème de l’obéissance. Znowu: można w tym widzieć tylko kiczowatą scenkę, ale można też sięgnąć głębiej, ku rzeczywistemu problemowi przeżywania swojej wolności wobec posłuszeństwa i swojego posłuszeństwa wobec wolności. Możliwa w obydwu przypadkach ostrożność w interpretacji ludzkich zachowań, jak mogłoby się z pozoru wydawać – jednoznacznych, stoi u podstaw wyrozumiałości, cnoty stosunkowo rzadkiej i wcale nie „mieszczańskiej”, przeciwnie, świadczącej o zrozumieniu złożoności świata i człowieka. Mało co jest tak proste, jak wydaje się być.

***
Nie wydaje mi się, żeby w kwestii ks. Bonieckiego należało prowadzić dalszą polemikę z Ojcem Prowincjałem. Nie bardzo widzę tu miejsce na dyskusję, ponieważ na wszystkie pytania, które zapewne chcielibyśmy mu zadać, on już sobie odpowiedział, nawet jeśli nie uczynił tego wobec nas. Możemy ubolewać nad tym, co się stało. Możemy – jak „Gazeta Wyborcza” – wracać do starych wypowiedzi ks. Bonieckiego (aczkolwiek deklarowanie, że wypowiedzi te będą publikowane, dopóki ks. Naumowicz nie cofnie swojego zakazu, świadczy – delikatnie mówiąc – o nierozumieniu mechanizmu działania Kościoła). Czy jest jednak sens wdawać się w dalsze polemiki, skoro ich adresaci i tak wiedzą, co mamy do powiedzenia, a my ze sporą dokładnością jesteśmy w stanie przewidzieć ich riposty? Wymuszony dialog nie jest żadnym dialogiem. Dopóki wola wzięcia udziału w dyskusji o kształcie współczesnego Kościoła i o jego misji nie stanie się wolą całej wspólnoty (a w każdym razie przedstawicieli jej głównych nurtów), zapewne do takiej dyskusji nie dojdzie.

Wydaje mi się, że „sprawa ks. Bonieckiego” powinna zmobilizować nas do tego, by wkładać zdwojony wysiłek w pracę u podstaw, mającą na celu formowanie światopoglądu polskiego chrześcijanina. Sprawa ta jest bowiem wyrazem znacznie głębszego problemu, a podział, jaki w związku z nią nastąpił – odbiciem znacznie bardziej fundamentalnego podziału, dotyczącego pojmowania misji Kościoła. Widząc, że nasza „opcja” przegrywa, możemy oczywiście trzasnąć drzwiami i poświęcić jedność dla wierności ideałom (krytycznie o takim wyborze à la Krystyna Janda wypowiedział się w swoim świetnym komentarzu Zbigniew Nosowski: link). Możemy jednak też zagryźć zęby i – przypominając sobie słynną scenę z Márqueza, w której pewien, bodajże chilijski, robotnik na antyrządowej manifestacji niósł tabliczkę z napisem „To rząd gówniany, ale mój” – powiedzieć sobie: „Polski Kościół jest taki, jaki jest, ale, do ciężkiej cholery, to jest mój Kościół”. Albo wierzymy, że – z mniejszego lub większego dystansu – Duch Święty nim kieruje, albo pojawia się problem. Zastanówmy się, w imię czego „bronimy” ks. Bonieckiego. Nasz list w jego sprawie nosił podtytuł „przez wzgląd na dobro Kościoła”. Stajemy w obronie powszechności wspólnoty, moralności i skuteczności jej misji czy też w obronie partykularnej frakcji, w myśl zasady „biją naszych”? Z całym szacunkiem dla ks. Adama, to nie tylko o niego tu chodzi i nie tylko o nim myślałem z troską, gdy podpisywałem ów list.

Z wiary w opatrzność nie wynika oczywiście, że powinniśmy zrezygnować z prób przemieniania tego Kościoła, jeśli dostrzegamy w nim jakieś niedoskonałości. Wynika z niej jednak, że w inny sposób – mniej niecierpliwy, bardziej zaś wyrozumiały i może też sceptyczny – powinniśmy te próby przeprowadzać. Może głęboko się mylę, ale nachodzi mnie taka myśl, że to nie tylko wina „drugiej strony”, że z ks. Bonieckim stało się, co się stało. Może to też „nasza” wina, że nie potrafiliśmy postępować na tyle roztropnie i transparentnie, by odsunąć od siebie podejrzenia o wszelkie możliwe wypaczenia. Nie ulega zaś dla mnie wątpliwości, że jeśli chcemy w przyszłości – dziś to, niestety, raczej niemożliwe – wywrzeć większy wpływ na kształt naszego Kościoła, to musimy powściągnąć swoją niecierpliwość. Dyskusja o zasadzie posłuszeństwa – choćby nie wiem, jak niesprawiedliwy wydawał się nam sposób jej wyegzekwowania względem ks. Bonieckiego – nie jest pierwszą, którą na tej drodze powinniśmy podejmować. Być może czujemy, że nas pominięto, zlekceważono, uderzono. Dopóki jednak nie nadstawimy drugiego policzka, nie uda nam się wykazać, że wykładana literalnie zasada „tak, tak; nie, nie” nie jest, wbrew pozorom, najszczęśliwszym streszczeniem Ewangelii.

***
Na koniec pozwolę sobie przytoczyć fragment mojej rozmowy z księdzem Bonieckim, która ukazała się w „Kontakcie” 17/2011. Kiedy spojrzeć na niego przez pryzmat ostatnich wydarzeń… No nic, niech sami Państwo ocenią.

[M]y sami różnimy się w naszym sposobie rozumienia wartości dokładnie tak samo jak niechrześcijanie. Jedni w imię miłości do drugiego człowieka byliby skłonni ograniczać jego wolność, drudzy z tą samą miłością na ustach wzywają do tolerancji…
Cóż ja mam na to odpowiedzieć? Ma pan rację, tak właśnie jest.

I już? Czy nie możemy, czy nie powinniśmy czegoś z tym zrobić?
Za każdym razem, kiedy takie różnice wychodzą na jaw, powinniśmy zadać sobie pytanie: „A może oni mają w czymś rację?”. Trzeba umieć zakwestionować, poddać w wątpliwość swoje własne przekonania. Kiedy wszyscy się tego nauczymy, styl naszych sporów się zmieni. To jedyne, co możemy robić. Tego nie da się osiągnąćz dnia na dzień, ale być może w ciągu stu lat choć trochę się do siebie zbliżymy. Dlatego nie wolno nam odsądzać od dobrej wiary tych, którzy myślą na przykład w kategoriach lansowanych przez Radio Maryja. To są ludzie żarliwie przekonani o słuszności swojego pojmowania chrześcijaństwa. Jeśli się ich łomocze, to tylko utwierdza się ich w ich niechęci i uprzedzeniach. A przecież podobne różnice towarzyszą Kościołowi od czasów apostolskich. Patienza. Duch Święty nas oświeci.


Tekst pierwotnie ukazał się na moim blogu w portalu Areopag XXI: link