Mit Annapurna Sanctuary - Europejczyka droga na szczyt

Dla przeciętnego Europejczyka Nepal to góry. Reszta go nie interesuje, reszty nie rozumie, reszta jest tylko akompaniamentem. On tam jedzie się wspinać, osiągać szczyty, okiełznać Himalaje. Im dotrze wyżej, dalej, niebezpieczniej, tym bardziej jest z siebie zadowolony. Staje się kimś wyjątkowym. Wszak nie każdy widział Mount Everest czy wszedł na Annapurna Sanctuary – wysoko leżący płaskowyż otoczony ze wszystkich stron przez szczyty, w tym te należące do masywu Annapurny. Jemu to się udało. Stał się zdobywcą, stając się tym samym częścią mitu. Będąc u celu odprawił rytuał - obejrzał panoramę o wschodzie słońca. Zadumał się. Na koniec zapozował do autoportretu z Annapurną w tle. Wszak jej miejscem w tej bajce jest wyłącznie tło. Po śniadaniu, szczęśliwy i spełniony rozpoczął mozolny powrót, by w pierwszej napotkanej kawiarence internetowej udostępnić zdjęcie na Facebooku. Kilka osób je polubi, kilku znajomych pogratuluje, ktoś niedowierzy, wszyscy się dowiedzą. Próg domu przekroczy w w nimbie zdobywcy, a nazajutrz zacznie snuć opowieść o swoim wyjątkowym wyczynie i o wielkim trudzie któremu podołał. Mit musi trwać.

Nie jest łatwo wpasować się w wizerunek himalaisty. Choć są sprawdzone metody. Najłatwiej dokonać tego kupując niezwykle drogi sprzęt wysokogórski. W końcu podejście na Base Camp dziesiątego szczytu świata ma wzbudzać szacunek - to jest wyprawa, a nie wycieczka. Wymaga ona dobrego wyposażenia, a im ekwipunek jest lepszy, droższy, nowszy, tym himalaista jest poważniejszy. Poczucie wyjątkowości wyczynu utrwala się w Europejczyku wraz z każdym wydanym dolarem. Utrwala się też w tych, którym pokaże później swoje zdjęcia. Himalaistyczny sprzęt pozwoli przekształcić mu się w rasowego zdobywcę. Staje się himalaistą.

Sztuczka zazwyczaj się udaje. Opowieści o zdobyciu Annapurna Sanctuary zachwycają. Opisy dziewiczych gór, przejść przez wieczny lodowiec, przeraźliwie zimnych nocy czy powierzchowne charakterystyki zacofanych wiosek, które się mijała po drodze potrafią wzbudzić zazdrość i ciekawość. Wyobraźnię rozbudza w słuchaczach też rozmach opisywanej podróży. Swoje miejsce mają tam kierowcy wynajętych jeepów, profesjonalni przewodnicy, grupa tragarzy. Czasem dołączają również kucharze, lekarze. Robi się tłoczno. Słusznie kojarzy się to z dziennikami dziewiętnastowiecznych kolonialnych podróżników. Oni nadal są romantycznym ideałem dla Europejczyka. To musi robić wrażenie.

O wiele rzadziej można usłyszeć inną opowieść. Ona jest niebezpieczna – zagraża mitowi himalajskiego zdobywcy. Bo czy napawa dumą siedem dni chodzenia po równych chodnikach i schodkach, ba setkach tysięcy schodków? Nie. Również nie napawa dumą świetnie, komercyjnie zorganizowany system szlaków. Nie da się z nich zejść, a chodząc po nich nie da się zgubić. Czyżby wynajęty przewodnik stracił sens? Na milczenie skazane są też opisy bazy noclegowo-restauracyjnej. Wszak niepoważnie brzmi, że od pierwszego kilometra co godzinę mija się hotele i restauracje. Można w nich  delektować się omletem, pizzą lub wypić lampkę czteroletniego Chardonnay. Od początku drogi, aż po sam szczyt. O tym nie mówimy - podróżnicza autocenzura działa wyśmienicie. Nikt nie chce się przyznać, że zamiast dziewiczego zdobywania himalajskich szczytów wpadł w komercyjną pułapkę. Więc nie przeczyta się w internetowych pamiętnikach o drodze łatwiejszej niż tatrzańskie szlaki i hotelach z prysznicem. To mogłoby podważyć wyjątkowość zdobywców. Zagroziłoby to ich samouwielbieniu. Bezpieczniej dla dzielnego wizerunku himalaisty jest więc wspierać mit.

Nie usłyszymy też nic o wyzysku. Europejczyk często nie zwraca na to uwagi, a jak coś zaczyna podejrzewać, to mimo wszystko woli milczeć. Cisza jest wygodna, zastany system się sprawdza, mało kto narzeka, to po co robić rewolucję? Chodzi o wyzysk tragarzy. I to w okropnym kolonialnym stylu. Są to ludzie niewykształceni, prości, zniszczeni ciężką pracą, pochodzący z najniższych kast i warstw społecznych. Oni nie potrafią sami upomnieć się o swoje prawa. Często ich nie znają, jeszcze częściej ich nie mają. W obawie przed stratą możliwości zarobku również wybierają ciszę - z uśmiechniętymi minami robią swoje. Jednakże oni nie są ślepi. Dokładnie widzą przepaść pomiędzy sobą, a Europejczykiem. A patrzą z tej najniższej perspektywy. Widzą, że pochodzą z gorszego świata, czują się innym gatunkiem. Kolonializm świadomości trwa tu nadal.

Najlepszy tragarz jest niczym cień. Podczas gdy wypasiony Europejczyk zziajany podchodzi po schodkach do Annapurna Base Camp, jego bagaże powinny już tam na niego czekać. To objuczony tragarz - ubrany w łachmany, niewielki Nepalczyk w klapkach – wszedł na szczyt przed nim. Przeciętnie wnosi on ponad czterdzieści kilogramów, samemu nie ważąc nawet sześćdziesięciu. Z czasem dojdzie i zmęczony Europejczyk. Poza aparatem, kurtką przeciwdeszczową i wodą nie dźwiga on nic. A za równowartość dniówki tragarza kupi sobie piwo. Może nawet kilka. Wcześniej wnieśli je inni tragarze. Bogaty, błyszczący nowoczesną cywilizacją, potomek kolonizatorów stracił odporność na niewygody i ciosy.

Tragarz nie jest członkiem wyprawy. Nie posiada profesjonalnego sprzętu, zdarza się, że nie posiada nawet butów. Gdy pada deszcz lub śnieg to skrywa się pod plastikową płachtą, gdy spożywa swój jedyny posiłek tego dnia, to robi to dziesięć metrów za Europejczykiem i przewodnikami, gdy jest zimno, to po prostu marznie. Bliżej mu do osła. Europejczyk zazwyczaj z nim nie zamienia ani słowa. I to nie tylko dlatego, że nie mają wspólnego języka. Tragarz jest zwykłym służącym, przydatnym narzędziem. To Europejczyk jest zdobywcą, jest kimś wyjątkowym. Wyjątkowość często przeradza się w arogancję. Dla Europejczyka godnym dopuszczenia do swojego towarzystwa bywa przewodnik. Choć i to nie zawsze. Prawdziwy Europejczyk najchętniej w kulturalny sposób, udawałby, że nie widzi wynajętej przez siebie nepalskiej służby. On tu przyjechał oglądać góry. A zapytany o miejsce i los tragarzy w jego wyprawie, bez problemu potrafi je wytłumaczyć. Argumentuje tym, że oni są inni, tutejsi, dla nich to jest naturalne, że nie należy ich porównywać z Europejczykami. Wywód kończy się na tym, że bez Europejczyka byłoby im gorzej - on im po prostu daje zarobić. Fakt - tragarze dostają za to pieniądze. Dziesięć dolarów dziennie. Choć Europejczyk zazwyczaj nie wie, że osiem pobierają różni pośrednicy. Czy musi wiedzieć? Ważne, że zapłacił i że wszystko gra.

Po schodach, bez bagażu, od hotelu do hotelu, wspina się za swoim aniołem stróżem dzielny Zdobywca. Wyprawa potrwa tydzień. To są jego wakacje życia. Takim Europejczykiem może być i Japończyk, i Amerykanin, każdy niewrażliwy człowiek, nieświadomy wyzyskiwacz, arogancki zdobywca. Często za głupi, by wszystko zrozumieć, zbyt wpatrzony w siebie, by dostrzec coś poza sobą. Twórca mitu. I mimo że nie wie, mimo że nie widzi, to ponosi za to odpowiedzialność. Utrwalając mit zdobywcy utrwala patologiczny schemat. Znamienne jest, że chodząc po francuskich Alpach, o tragarzach Europejczyk nawet by nie pomyślał. Lecz poza Europą takie myśli przychodzą mu zadziwiająco łatwo. Wejście na Annapurna Base Camp dla Europejczyka nie jest wielkim kosztem, tak samo jak wynajęcie tragarza. Finansowo stało się to dostępne dla przeciętnej klasy średniej. Za zaprzeczanie prawom człowieka płaci ona kartą kredytową i o nic nie pyta, poza drogą na szczyt. Tonie w zdobywczym micie. Tam na szczytach kolonializm żyje – tylko inne ma szaty. A objuczeni tragarze stanowią tło wypraw od Nepalu, przez Tanzanię, Peru, Etiopię i inne miejsca wakacyjnych wyczynów Europejczyków. Bez tragarzy Europejczycy nie daliby rady.

***

2011 rok jest w Nepalu rokiem turystyki. Kampania przebiega pod hasłem: „razem dla turystyki - turystyka dla dobrobytu - dobrobyt dla stabilizacji”.

Paweł Cywiński